Hoe kan VR-training arbeidsongevallen verminderen in de Belgische bouwsector?

Als preventieadviseur in de Belgische bouwsector kent u de dagelijkse realiteit: de risico’s zijn overal en de gevolgen van een ongeval zijn immens, zowel menselijk als financieel. De cijfers liegen er niet om. Met tienduizenden arbeidsongevallen per jaar in de sector is de zoektocht naar effectievere preventiemethodes een constante prioriteit. We vertrouwen al jaren op toolboxmeetings, klassikale cursussen en de occasionele PowerPoint-presentatie. Deze methodes hebben hun nut, maar botsen vaak op een harde realiteit: de opgedane kennis vervaagt snel eens men terug op de werf staat.

Maar wat als de sleutel niet ligt in méér training, maar in effectievere training die het brein anders prikkelt? Hier komt Virtual Reality (VR) in beeld. Vaak wordt VR afgedaan als een dure gimmick of iets voor de gaming-industrie. Dit artikel doorbreekt die mythe. We zullen aantonen dat VR-training, mits correct ingezet, een krachtig strategisch instrument is. De ware kracht schuilt niet in de flashy technologie, maar in een principe genaamd ‘embodied cognition’: het idee dat ons lichaam en onze zintuigen een actieve rol spelen in het leerproces. Het is het verschil tussen lezen over een gevaarlijke situatie en die situatie zelf beleven in een veilige, gecontroleerde omgeving.

Deze gids is specifiek opgesteld voor de Belgische context. We duiken in de wetenschap achter de effectiviteit van VR, bieden een framework om de ROI concreet te berekenen, vergelijken VR met Augmented Reality (AR), en geven praktische tips om veelvoorkomende valkuilen zoals ‘motion sickness’ te vermijden. We tonen ook hoe u, zelfs als KMO, realistische scenario’s kunt ontwikkelen zonder een fortuin uit te geven aan ontwikkelaars, en hoe deze technologie een magneet kan zijn voor schaars talent. Het doel is u te voorzien van een strategisch kompas om VR-training te evalueren, niet als kostenpost, maar als een duurzame investering in de veiligheid en toekomst van uw medewerkers.

In de volgende secties ontleden we elk van deze aspecten, zodat u met kennis van zaken kunt beslissen hoe VR een cruciale rol kan spelen in uw preventiestrategie.

Waarom onthouden werknemers 70% meer van een VR-simulatie dan van een PowerPoint?

Het antwoord ligt niet in de nieuwigheid van de technologie, maar in een fundamenteel neurologisch principe: embodied cognition, of belichaamde cognitie. In tegenstelling tot passieve leermethodes zoals een PowerPoint-presentatie, waar informatie voornamelijk visueel en auditief wordt verwerkt, activeert VR het hele lichaam. De hersenen maken geen strikt onderscheid tussen een ‘echte’ ervaring en een zeer realistische gesimuleerde ervaring. Wanneer een werknemer in VR een virtuele ladder beklimt, worden dezelfde motorische en ruimtelijke hersengebieden geactiveerd als bij het beklimmen van een echte ladder. Dit creëert veel rijkere en sterkere neurale verbindingen.

Onderzoek naar technische procedures ondersteunt dit. Een studie met 177 deelnemers toonde aan dat groepen die een taak leerden met een hogere mate van ‘embodiment’ – dus meer fysieke interactie – de kennis significant beter onthielden na twee weken. De hersenen ‘coderen’ de informatie niet enkel als een abstract feit, maar als een doorleefde herinnering. Dit proces van ‘leren door te doen’ in een gesimuleerde omgeving zorgt ervoor dat de kennis diep wordt verankerd. Het gaat verder dan alleen onthouden; het bouwt spiergeheugen en procedurele reflexen op die cruciaal zijn in noodsituaties.

Deze diepere verankering vertaalt zich direct naar meer zelfvertrouwen op de werkvloer. Het is één ding om te weten wat de procedure is; het is iets heel anders om te voelen dat je het kunt. Een baanbrekend onderzoek van PwC toont aan dat deelnemers 275% meer vertrouwen hadden in het toepassen van hun nieuw geleerde vaardigheden na een VR-training in vergelijking met traditionele methoden. Dit vertrouwen is de brug tussen theoretische kennis en correct handelen onder druk, wat essentieel is voor ongevalpreventie.

Hoe bereken je de ROI van een VR-headset set tegenover fysieke trainingsdagen?

Een correcte ROI-berekening voor VR-training gaat veel verder dan de aankoopprijs van een headset. Voor een preventieadviseur is het essentieel om zowel de directe besparingen als de indirecte winsten te kwantificeren. De context is cruciaal: volgens de officiële statistieken van Fedris vonden er 167.362 arbeidsongevallen in België plaats in 2023, elk met een aanzienlijke directe en indirecte kost. Een effectievere training die dit aantal zelfs maar met een fractie verlaagt, heeft een enorme financiële impact.

Om de ROI te berekenen, moeten we de totale kosten van beide methodes vergelijken. Een traditionele training omvat veel meer dan alleen de trainer. Denk aan de huur van een locatie, reiskosten en -tijd van medewerkers, en vooral het productiviteitsverlies: een volledige dag afwezigheid van de werf. VR-training elimineert de meeste van deze logistieke kosten. Een sessie kan op de eigen locatie plaatsvinden, duurt vaak aanzienlijk korter (bv. 1 uur vs. 8 uur) en vereist geen externe trainer na de initiële setup. De initiële investering in hardware en software wordt zo snel terugverdiend, vaak al na enkele groepssessies.

De onderstaande tabel biedt een vereenvoudigd, maar verhelderend overzicht van de kostenposten. Hoewel de initiële aankoop van een VR-headset een duidelijke kost is, tonen de terugkerende kosten van traditionele trainingen aan waar de echte besparing op lange termijn ligt.

De ware ROI wordt echter pas duidelijk wanneer we de ‘return’ kant bekijken: de vermindering van ongevallen. Hoewel dit moeilijker direct te meten is, toont de hogere kennisretentie en het toegenomen vertrouwen aan dat werknemers beter voorbereid zijn. De ROI is dus een combinatie van directe kostenbesparing (logistiek) en indirecte winst (minder ongevallen, lagere verzekeringspremies, hogere productiviteit).

Augmented Reality op de werf of Virtual Reality in het klaslokaal: wat is veiliger?

Hoewel VR en Augmented Reality (AR) vaak in één adem worden genoemd, dienen ze fundamenteel verschillende doelen op het gebied van veiligheidstraining. De keuze tussen beide hangt af van het trainingsdoel: willen we een vaardigheid aanleren in een volledig gecontroleerde omgeving, of willen we informatie toevoegen aan de reële werkomgeving? Voor veiligheidstraining is het antwoord meestal eenduidig: Virtual Reality in een klaslokaal is de veiligste en meest effectieve optie.

AR projecteert digitale informatie over de echte wereld. Een toepassing op de werf zou bijvoorbeeld het tonen van de locatie van ondergrondse leidingen op het scherm van een tablet zijn. Hoewel nuttig voor operationele efficiëntie, introduceert AR een nieuw risico: de gebruiker wordt afgeleid van de fysieke omgeving. De aandacht is verdeeld tussen de werkelijkheid en de digitale laag, wat op een drukke bouwwerf met bewegende machines en obstakels juist gevaarlijk kan zijn. VR, daarentegen, dompelt de gebruiker volledig onder in een virtuele wereld, afgesloten van de fysieke werf. Dit gebeurt in een veilige, lege ruimte zoals een kantoor of klaslokaal, waar de enige risico’s virtueel zijn.

Zoals de afbeelding illustreert, is het contrast duidelijk. VR staat voor training in isolatie, vrij van onverwachte variabelen. Dit maakt het ideaal voor het oefenen van noodprocedures, het herkennen van gevaren en het aanleren van complexe handelingen zonder enig fysiek risico. In België heeft het proeftuinproject ConstructionSite Vision, een samenwerking tussen WTCB, Howest en Sirris, deze toepassingen uitvoerig onderzocht. Zoals Alejandra Vazquez van het WTCB in het kader van dit project aangaf, ligt een enorme sterkte van VR in het visualiseren van complexe data:

Een héél interessante toepassing van VR is het visualiseren van gebouwen vanuit een BIM-model. Als je eenmaal zo’n BIM-model hebt, kan je dit eenvoudig omzetten naar een VR-omgeving.

– Alejandra Vazquez, WTCB ConstructionSite Vision

Deze aanpak laat toe om complexe plannen en veiligheidsrisico’s te doorlopen nog voor de eerste steen gelegd is, en dit alles in een 100% veilige setting. AR heeft zijn plaats voor just-in-time informatie op de werf, maar voor pure veiligheidstraining is de gecontroleerde omgeving van VR superieur.

De fout bij het instellen van VR-brillen die zorgt voor ‘motion sickness’ bij trainees

De meest voorkomende technische fout die leidt tot ‘motion sickness’ (bewegingsziekte) bij VR-gebruikers is een incorrect ingestelde Inter-Pupillary Distance (IPD). De IPD is de afstand tussen de pupillen van de ogen en varieert van persoon tot persoon. Moderne VR-headsets laten toe om de afstand tussen de lenzen fysiek of digitaal aan te passen. Wanneer deze instelling niet overeenkomt met de IPD van de gebruiker, moeten de ogen zich onnatuurlijk forceren om een scherp beeld te vormen. Dit conflict tussen wat de ogen zien en wat het evenwichtsorgaan voelt, is een primaire oorzaak van misselijkheid, hoofdpijn en desoriëntatie.

Het is een kleine, vaak vergeten stap in het onboardingproces die een training volledig kan doen ontsporen. Een werknemer die zich fysiek onwel voelt, zal de training niet alleen negatief ervaren, maar ook niets leren. Het correct instellen van de IPD voor elke individuele gebruiker is dus geen detail, maar een absolute voorwaarde voor een succesvolle VR-training. Dit proces duurt doorgaans minder dan 30 seconden per persoon en moet een standaardonderdeel van de instructie zijn.

Naast de IPD-kalibratie zijn er nog andere factoren die bijdragen aan comfort. De keuze van de software is hierbij cruciaal. Trainingen die gebruikmaken van ‘artificial locomotion’ (waarbij de gebruiker beweegt met een joystick) zijn gekend om sneller misselijkheid op te wekken. Methoden zoals ’teleportation’ (van punt naar punt springen) of ‘room-scale’ (waarbij de gebruiker fysiek rondloopt in de afgebakende ruimte) zijn veel comfortabeler, omdat de fysieke beweging van de gebruiker overeenkomt met de visuele input. De onderstaande checklist biedt een praktisch overzicht van de belangrijkste punten om een comfortabele ervaring te garanderen.

Hoe ontwikkel je een realistisch noodscenario zonder dure ontwikkelaars in te huren?

De perceptie dat de ontwikkeling van VR-content onbetaalbaar is voor KMO’s is achterhaald. Terwijl op maat gemaakte simulaties inderdaad kostbaar kunnen zijn, is het landschap drastisch veranderd. De sleutel ligt in het benutten van bestaande platformen en sectorale samenwerkingen. Het is niet langer nodig om het wiel opnieuw uit te vinden.

Ten eerste zijn, volgens een analyse van VLAIO, de kosten van de technologie zelf aanzienlijk gedaald. Belangrijker nog is de opkomst van kant-en-klare applicaties en ontwikkelplatformen. Er zijn nu commerciële oplossingen van goede kwaliteit beschikbaar waar vroeger gespecialiseerde ontwikkelaars voor nodig waren. Deze platformen bieden vaak een bibliotheek van generieke scenario’s (bv. brandveiligheid, valbeveiliging) die een bedrijf kan aankopen of waarop men zich kan abonneren. Dit model verlaagt de instapdrempel aanzienlijk.

Ten tweede is co-creatie een krachtig model voor de Belgische bouwsector. In plaats van individueel te investeren, kunnen bedrijven de krachten bundelen, vaak gefaciliteerd door sectorfederaties zoals Constructiv of Bouwunie. Een uitstekend voorbeeld hiervan is de ontwikkeling van de ‘VR Toolbox’ in Nederland. Hierbij werden praktijkinformatie en beelden direct opgehaald bij deelnemende bouwbedrijven om een realistische module over ‘werken op hoogte’ te creëren. De ontwikkelingskosten werden zo gedeeld en de resulterende training was perfect afgestemd op de realiteit van de werf.

De meest realistische scenario’s komen immers van de werkvloer zelf. Door interne expertise te combineren met betaalbare softwareplatformen of door deel te nemen aan collectieve projecten, kunnen ook KMO’s vandaag toegang krijgen tot hoogwaardige VR-veiligheidstrainingen.

Programmeren leren of leiderschapstraining: wat geeft de beste ROI voor je carrière?

Wanneer we denken aan training in de bouw, focussen we ons vaak op ‘hard skills’: het correct bedienen van een machine, het toepassen van een technische procedure of het leren van nieuwe software. VR is uitermate geschikt voor deze technische trainingen. Maar de grootste, vaak onbenutte, ROI van VR-training ligt mogelijk in de ontwikkeling van ‘soft skills’, zoals communicatie, besluitvorming onder druk en leiderschap. Deze vaardigheden zijn traditioneel moeilijk te trainen en nog moeilijker te meten.

VR doorbreekt deze barrière. Het stelt ons in staat om complexe, realistische interpersoonlijke scenario’s te simuleren. Denk aan een werfleider die een onveilige situatie moet aankaarten bij een norse onderaannemer, of een team dat onder hoge tijdsdruk moet reageren op een onverwacht incident. In VR kan een medewerker deze gesprekken en beslissingen oefenen in een veilige omgeving, fouten maken zonder reële gevolgen, en onmiddellijk feedback krijgen. De emotionele impact van zo’n simulatie zorgt ervoor dat de lessen veel beter beklijven dan bij een rollenspel in een klaslokaal.

Een voorloper op dit gebied is bouwbedrijf Heijmans. Zij gebruiken VR niet alleen voor technische veiligheid, maar ook specifiek voor leiderschapstraining.

Terwijl hard skills essentieel zijn om een taak uit te voeren, zijn het de soft skills die bepalen hoe een team functioneert, hoe veilig de cultuur is en hoe veerkrachtig de organisatie is. Investeren in leiderschapstraining via VR kan daarom een exponentiële ROI opleveren door een betere teamdynamiek, proactievere veiligheidscultuur en betere crisisbeheersing.

Hoe leer je werknemers prompten zonder dat ze bang zijn voor hun job?

De angst voor nieuwe technologie, of het nu AI en ‘prompten’ is of de introductie van VR, komt vaak voort uit onbekendheid en een gevoel van passiviteit. Werknemers worden geconfronteerd met een nieuwe tool zonder te begrijpen hoe het werkt of welke rol zij erin spelen. De sleutel tot adoptie zonder angst is actieve participatie. In plaats van werknemers te vertellen over de technologie, moet je hen de technologie laten ervaren en besturen.

Dit principe van ‘actief leren’ is universeel. Een studie van Johnson-Glenberg naar het leren van fysica toonde aan dat studenten die actief deelnamen aan een immersieve desktop-simulatie significant beter presteerden dan studenten die passief een video bekeken. Dit is perfect te vertalen naar de werkvloer. Een PowerPoint-presentatie over VR is passief. Een demonstratie waarbij een werknemer zelf de headset opzet en een eenvoudige taak uitvoert, is actief. Het verandert de dynamiek van “dit is iets nieuws dat mij overkomt” naar “dit is een tool die ik kan gebruiken”.

Bij het introduceren van VR is het dus cruciaal om te focussen op empowerment. Begin met laagdrempelige, zelfs leuke ervaringen. Laat hen een virtueel gebouw verkennen dat ze zelf hebben helpen bouwen. Geef hen een korte, succesvolle ervaring in het herkennen van een duidelijk gevaar. Wanneer werknemers zelf de controle hebben en de voordelen direct ervaren – het verhoogde inzicht, de veiligheid – verdwijnt de angst en maakt die plaats voor nieuwsgierigheid en competentie.

De rol van de preventieadviseur is hier die van een facilitator, niet van een instructeur. Creëer een veilige, experimentele omgeving waar vragen worden aangemoedigd en fouten maken mag. Door werknemers vanaf dag één actief te betrekken, worden ze geen slachtoffers van de verandering, maar mede-eigenaars van de innovatie. De angst voor jobverlies wordt zo omgebogen naar het besef dat dit een instrument is dat hun eigen vaardigheden en veiligheid juist versterkt.

Hoe trek je schaars talent aan als KMO zonder de budgetten van grote multinationals?

In een competitieve arbeidsmarkt, waar technisch talent schaars is, moeten KMO’s creatiever zijn dan grote multinationals die met hoge salarissen kunnen zwaaien. De sleutel is niet om te concurreren op budget, maar op visie, cultuur en innovatie. Het aanbieden van geavanceerde trainingstechnologieën zoals VR is een krachtig signaal naar potentiële werknemers, met name de jongere generaties (Generatie Z).

Voor ‘digital natives’ is investeren in technologie zoals VR een bewijs dat een bedrijf modern is en geeft om de ontwikkeling en, nog belangrijker, de veiligheid van zijn medewerkers. Het toont aan dat u als werkgever bereid bent te investeren in de beste tools, niet alleen voor productiviteit, maar ook voor hun welzijn. Dit fungeert als een krachtig instrument voor ‘employer branding’. Het vertelt het verhaal van een vooruitstrevende werkplek waar continu leren en veiligheid centraal staan. Dit is een onderscheidende factor die salaris kan overstijgen.

Bovendien blijkt uit de praktijk dat werknemers de trainingen zelf enorm appreciëren. Een intern onderzoek bij Heijmans toont dat 90% van de deelnemers vaker met VR zou willen trainen, en de trainingen een gemiddelde score van 8/10 gaven. Hoge werknemerstevredenheid en mond-tot-mondreclame zijn de meest authentieke manieren om nieuw talent aan te trekken. Wanneer uw eigen medewerkers enthousiast zijn over hun ontwikkelingsmogelijkheden, worden zij uw beste ambassadeurs.

Voor Belgische KMO’s is dit geen verre droom. Zoals eerder vermeld, maken sectorale samenwerkingen, zoals die gedemonstreerd in het ConstructionSite Vision-project door WTCB en partners, deze technologieën toegankelijk. Door deel te nemen aan collectieve aankoopprogramma’s of door samen te werken met opleidingscentra, kunnen ook kleinere bedrijven dit innovatieve voordeel bieden. Het is een strategische keuze om te investeren in wat echt telt voor de nieuwe generatie werknemers: persoonlijke groei, welzijn en een moderne, veilige werkomgeving.

Begin vandaag nog met het evalueren van een VR-pilotproject binnen uw organisatie. Identificeer een veelvoorkomend risico, onderzoek de beschikbare platformen en zet de eerste stap naar een meetbaar veiligere en aantrekkelijkere werkplek.